دكتر محمدعلي فياض بخش
در ادامه بحث اضطراب امتحان ذكر نكته اي را ضروري مي بينم و آن نكته مهم اين كه، مقوله اضطراب در دامنه عمومي و كلي خود اغلب ژنتيكي و هورموني است. اضطراب نه مولود جلسه امتحان است و نه منحصر به امتحان؛ بلكه اضطراب در دامنه اي بسيار وسيع از عملكردهاي فيزيولوژيك و رواني بشر قابل مشاهده است. درست است كه شكل هايي از اضطراب آموختني است و با الگوهاي محيطي و تلقيني تشديد و برانگيخته مي شود، ليك بيش از هشتاد درصد از افراد اضطرابي از پيش زمينه هاي ژنتيكي و كنش هاي هورموني در اين زمينه برخوردارند. اين نكته اين نتيجه عملياتي را به دست مي دهد كه اوْلاً بخش عظيمي از اضطراب ها جز با درمان دارويي و پزشكي بهبود نمي يابند و ثانياً اضطراب مورد بحث ما، اضطراب امتحان، در دامنه اي كه به دانش آموزان باز مي گردد درمان كوتاه مدت ندارد و مثلاً نمي توان خوش بينانه بدان اميد نشست كه ناگهان در دو سه هفته ايْام امتحانات، پاره اي توصيه ها ناگهان وضعيْت دانش آموزان اضطرابي را بهبود بخشد. از اينرو سخن خود را در اين مقوله بيشتر به وظايف و تكاليفي متوجه مي كنيم كه دامن معلْمان و مربيْان و نيز والدين را مي گيرد و به تمهيدات و تداركات محيطي در زمينهٌ آرامش بخشي امتحان باز مي گردد:
1ـ خوب است مادران بدين نكته باور كنند كه اگر فرزندشان در طول يك نيمسال تحصيلي درسي را آموخته و اندوخته باشد و يا از آموختن و صرف وقت مناسب سرباز زده باشد بي ترديد در يك شب پيش از امتحان كاري كارستان به پيش نخواهد برد. از اينرو محيط خانه در شب امتحان به جاي آن كه كپسول فشردهٌ بازخواني و مرور شتاب آميز و اضطراب افزاي درس مربوطه باشد بايد تنها به فضاي يادآوري سرفصل ها و مهم تر از آن، آرامش بخشي و سكون و استراحت بدل شود. شام سرشب به گونه اي مطلوب و كافي، تعطيلي مطلق تلويزيون و خواب زودهنگام بايد به سحرخيزي و صرف صبحانهٌ كامل متْصل شود تا كامروايي نسبي امتحان را به دنبال داشته باشد. اضطراب امتحان از نوع اضطراب عملكرد تظاهري است. از طمطراق اين اصطلاح علمي اگر بگذريم اين نتيجهٌ ساده را بايد به مادران يادآوري و بلكه تأكيد كنيم كه دلشوره، تذْكر و القاي هيجان امتحاني كه در راه است، تظاهرهاي عملكردي همچون تعريق، معده درد، پر شدن مثانه، تپش قلب و از اين قبيل واكنش ها را در جلسهٌ امتحان به فرزندانشان ارمغان خواهد كرد! اكنون مادران دلسوز و نازنين، خود انتخاب كنند كه در شب امتحان آيا هيجان بيافرينند يا شبي آرام را با فرزند خود سر كنند!
2ـ معلْمان و مراقبان در جلسهٌ امتحان نقشي به سزا در اضطراب افزايي و يا نگراني زدايي دانش آموزان دارند. من خود امروز، هنگامي كه به اولين سال هاي معلْمي ام مي نگرم و خاطرات و خطرات آن روزها را از نظر مي گذرانم، به خصوص از رفتارهايي كه سرجلسهٌ امتحان از من سر مي زد نزد خود سرافكنده و نادم مي شوم، گويا آن روزها براين تصوْر بودم كه بايد همهٌ اقتدار و هيمنهٌ معلْمي ام را در جلسهٌ امتحان كه روز مكافات و حساب كشي از بندگان نافرمان سركلاس درس است به عرصه آورم و با ادا و اطوار، فضاي امتحاني را به محشر كبراي بندگان گنهكار پريشان روزگار بدل كنم! همهٌ معلْمان مي دانند كه چه مي گويم. رفتارها و گفتارهاي سرجلسهٌ امتحان شاه كليد اضطراب زدايي و يا برعكس، جرْقهٌ خرمن سوزيِ آرامش و امنيت دانش آموزان است. يك معلْم مي تواند در شروع هر امتحان، منشوري بلند و طوماري عظيم از مقرْرات و تذكرْات را همچون باران اسيدي بر سر دانش آموزان بريزد و يا با به كارگيري اندكي ذوق و سليقه و احساس و با لطيفه اي مناسب و شوخي و خنده اي درخور برسنگيني فضاي امتحان غالب آيد.
3 ـ اضطراب طبيعي جلسهٌ امتحان كه معلول سكوت ناگهاني و محدوديْت جوابگويي در يك زمان معيْن است مي تواند به اضطراب غيرطبيعي و تنش زاي سؤالات دشوار، غيراستاندارد و پيچيده تبديل شود و اين نارواست. نام امتحان در همهٌ فرهنگ ها واجد نوعي تنش و استرس است؛ اين نكته نيز گفتني است كه گفته اند: استرس و اضطراب امتحان اگر در حدْي معقول و متناسب وجود داشته باشد با عملكرد مثبت و موفقيت آميز دانش آموز و دانشجو رابطهٌ مستقيم دارد. سخن در اين است كه حدْ متناسب و مثبت اين اضطراب لازم و طبيعي را چگونه مي توان حفظ كرد و چگونه از سرريز هيجاني و منفي آن جلوگيري نمود؟ پاسخ به اين سؤال در دههٌ 07 ميلادي توسط پژوهشگري بنام مك گيجي در ايالات متحدهٌ آمريكا تا حدودي ارائه شده است و آن، تبديل پاره اي امتحانات كتبي به پرسش هاي شفاهي و چهره به چهره است. در نظام آموزشي مدرسه اي در كشور ما به راستي مي توان پاره اي دروس را به صورت امتحانات مستمرْ و تدريجي و در شكل پرسش هاي شفاهي برگزار كرد و لااقل بخشي از مواد درسي حفظ كردني را از حيطهٌ اضطراب زايي جلسات امتحان خارج نمود.
به طور كلْي رعايت سلامت فضاي امتحاني چه از نظر ملاحظات فيزيكي و تداركات رفاهي و چه از منظر امنيْت رواني و احساسي در وهلهٌ نخست به عهدهٌ مديران، معلْمان و مراقبان جلسهٌ امتحاني است و به عنوان پشتيباني كنندهٌ اين امنيت، مادران و پدران واقع نگر و نه چندان پرتوْقع!
